Orman Bahçeleri, Katmanları ve Orman Bahçeciliğinin İlkeleri

Orman bahçeleri gıda üretir ve en istikrarlı, sürdürülebilir ekosistem türü olan doğal bir ormanın yapısını temel almaya, mümkün olduğunca yakından taklit etmeye çalışır. Yüzlerce yıldır dünyanın dört bir yanındaki yerli halklar, faydalı bitkileri yetiştirmek ve beslenmek için her türden yenilebilir orman bahçesi ya da gıda ormanı dikmiştir. Bir orman bahçesi, çoğunlukla verimli veya faydalı çok yıllık bitkilerden (çoğunlukla yenilebilir bitkiler) oluşur ve adından da anlaşılacağı gibi, bitkiler bir ormanda veya korulukta bulunabilecekleri şekilde bir araya getirilir. Evrensel olarak kabul edilmiş bir orman dikim sistemi vardır, ancak her orman veya ağaçlık alan, iklime ve bulunduğu yere özgü türlerden benzersiz bir şekilde oluşur. Orman bahçeleri aynı zamanda hayvanlar, böcekler ve daha fazla haşere direncine sahip bitkiler için doğal bir yaşam alanı oluşturarak yıllık toprak işleme, böcek ilacı, gübre ya da diğer yüksek kimyasal olmadan sürekli gıda üretir.
Orman bahçeleri daha geniş bir yaklaşım olan tarımsal ormancılığın bir parçasıdır, ağaçlara, çalılara ve çok yıllık bitkilere dayalı olarak tasarlanmış bir tarla tarımı sistemidir. Orman bahçesi, ağaçların gölgesi ile ayak altındaki toprak arasında, doğanın ve insanın buluştuğu bir yerdir. Bir orman gibi görünmesine gerek yoktur; önemli olan, bitkilerin, insanların ve diğer canlıların yararına olacak şekilde doğal süreçlerin gelişmesine izin verilmesidir. Sonuç yenilebilir bir ekosistemdir. İyi yönetilen bir bahçede sert kabuklu yemişler, meyveler, şifalı bitkiler, baharatlar, sebzeler üretilir. Bunların dışında sırıklar, bağlama için lifler, sepetçilik malzemeleri, bal, yakacak odun, yem, malçlar, av ve özsu ürünlerini de içerir. Bir orman bahçesi kurulduktan sonra, hasat edilebilir ürünler vermeye devam ederken çok az veya hiç ekstra enerji girdisi ve minimum iş gücü gerektirir. Esasen çok katmanlı bir yiyecek arama bahçesidir, bazen yabani veya açık hava kileri olarak da adlandırılır.

Orman Bahçelerinin Öncüsü

Orman bahçeciliği permakültür kavramlarını alır ve bunları ormanların doğal bitki topluluğu olduğu ılıman bölgelere uygular. Permakültür terimini ortaya atan kişi Bill Mollison’dur. Permakültür (kalıcı, sürdürülebilir tarım), doğal ekosistemlerin çeşitliliğine, istikrarına ve dayanıklılığına sahip, tarımsal açıdan verimli ekosistemlerin bilinçli tasarımı ve bakımıdır. Permakültürün ilkeleri doğadan türetildiği için nihai sonuç, tıpkı bir orman, çayır veya diğer doğal ekosistemler gibi dayanıklı ve yenileyicidir. Permakültür ilkelerinin yenilebilir orman ortamının çok ötesinde geniş bir uygulama yelpazesi vardır. Permakültür kavramları Avustralya’da ortaya çıkmıştır, ancak artık dünyanın her yerinde bu pratik fikirleri uygulayan çiftçiler, arazi sahipleri ve konut sahipleri vardır. Birçok permakültürde su yönetimine ve tropik bölgelerde veya sıcak ve kuru iklimlerde gelişen bitkilere büyük önem verilir.
Robert Hart (Robert A de J Hart, 1913-2000), permakültürü ılıman orman bahçelerine getiren ilk kişi olmuştur. Uzun yıllar tropik bölgelerde permakültürle çalıştıktan sonra İngiltere’deki evine taşınmış, Shropshire’daki Wenlock Edge’de, 1981 yılında küçük arazisini bir orman bahçesine dönüştürmüştür. Daha fazla ağaca duyulan ihtiyaçtan ve sağlıklı gıda üretme arzusundan ilham alarak, gelecekte kasaba ve şehirlerdeki binlerce orman bahçesinin birlikte büyük kent ormanları oluşturacağı bir zamanı öngörmüştür. Öncelikli hedeflerinden biri, doğal ormanları taklit eden ve böylece kendi kendine yetebilen, akşam yemeğini hasat etmenin ötesinde çok az çalışma gerektiren bir bahçe yaratmak olmuştur. Robert Hart, orman bahçelerini ilk kez tanıtırken 7 katman belirlemiştir. Ancak küçük bir alanda bunların hepsini kullanmak gerekli ya da mümkün değildir. Hart’ın geliştirdiği bahçenin üst katında erik, elma, armut ve üvez ağacı, alt katında ise gölgeyi seven Bektaşi üzümü ve kuş üzümü ile bazı otlar yer almıştır. Orman bahçesi nelerin başarılabileceğine güzel bir örnektir. Yaklaşık 500 metrekare kadar bir alanda, meyve çalıları ve ot yığınlarının üzerinde birçok farklı gıda üreten ağaç yükselmiştir. Toplamda 70’ten fazla türü barındıran bu bitkiler, yılın yedi ayından fazla bir süre boyunca Robert’ın yiyeceğinin çoğunu (2000 yılındaki ölümüne kadar) sağlamıştır.

Save

Orman Bahçelerinin Boyutları ve İhtiyaçları

İnsanların güvendiği gıda üretim sistemlerinin önemli bir bölümünü oluşturdukları tropikal bölgelerde binlerce yıldır kullanılan orman bahçeleri genellikle doğal orman sınırı (homojen, en az bir tanesi orman olan iki ekosistem arasındaki geçiş bölgesidir) veya genç ormanlık alan yapısını kopyalar. Toprak ya da arazi parçaları orman, çalılık, fundalık, çayır gibi farklı habitatları (yaşam alanlarını) taklit edebilir. Bu, hem çekici hem de işlevsel olabilen bir alan çeşitliliğine yol açar. Faydalı ek gelir kaynakları da sağlayabilen ılıman orman bahçelerinin alanları genellikle küçüktür; küçük arka bahçe alanlarından 0,1-1 hektar büyüklüğüne kadar olabilir.
Ilıman bölgelerde orman bahçeleri son 30 yılda yükselme eğilimindedir. Orman bahçeleri bir meyve bahçesinden veya yarı doğal ormanlık alandan dönüştürülebilir, çorak arazilerde, tarla kenarlarında, ormanlık arazilerde, su yollarında veya ulaşım güzergahlarında oluşturulabileceği gibi doğrudan bir araziye, parka ya da şehir çiftliğine dikilebilir. Okulların, kolejlerin veya üniversitelerin, toplu konutların, ibadet yerlerinin, toplum merkezlerinin veya iş yerlerinin bünyesinde oluşturulabilir.
Bir orman bahçesi için arazinin ışığı ve suyu, bitki örtüsü, doğal eğimleri önemlidir. Ilıman orman bahçeleri için önemli bir sınırlayıcı faktör, bahçenin alt katmanlarına ulaşan güneş ışığı miktarıdır. Tropikal bölgelerde güçlü ışık koşulları, alt katmanların bile önemli miktarda ışık almasına izin verirken, ılıman bölgelerde bu genellikle geçerli değildir. Bunu telafi etmek için ılıman orman bahçelerinde alt katların çok dikkatli seçilmesi gerekir. Gölgeli koşulları tolere edebilen çok sayıda bitki ürünü vardır ancak bunların çoğu iyi bilinmemektedir. Daha yaygın olan çalı veya çok yıllık bitkilerin çoğu aydınlık koşullara ihtiyaç duyar ve bu türler için daha açık alanlar veya koruluklar tasarlamak gerekebilir. Bu sistemin istikrarına ve kendi kendini idame ettirebilen doğasına katkıda bulunan temel özellikler şunlardır:
-Kullanılan çok sayıda tür, büyük bir çeşitlilik sağlamaktadır.
-Azot bağlayıcılar gibi verimliliği artıran bitkilerin (örneğin, Kızılağaç, Süpürge otu, iğde türleri ve çalı acı baklaları) dikkatli bir şekilde dahil edilmesi gerekir.
-Dinamik biriktiriciler (toprağın derinliklerindeki mineral kaynaklarına ulaşabilen ve bunları diğer bitkiler için kullanılabilir hale gelecekleri üst toprak katmanına çıkarabilen köklü bitkiler örneğin öksürük otu, karakafes otu, meyan kökü, kuzukulağı) kullanılır.
-Yaygın zararlıların yırtıcılarını, çekme yetenekleri nedeniyle özel olarak seçilmiş bitkiler örneğin solucan otu gibi şemsiye bitkileri (maydanozgiller) kullanılır.
-Mümkün olan yerlerde haşere ve hastalıklara dayanıklı çeşitler örneğin elmalar kullanılır.
-Besin döngüsünü ve kuraklığa karşı direnci artıran ağaç örtüsü ve ölü örtü tabakası bulunur.

Başarılı Makale Yazmanın Sırları

×

Save

Katmanların Tasarlanması

Bir orman bahçesi tasarlarken genel amaç doğanın modelini takip etmektir. Doğada en büyük çeşitlilik genellikle iki habitatın buluştuğu bir sınırda (örneğin bir çayırın ormana geçiş yaptığı yer) bulunur. Bir nehir kıyısı veya göl kenarı da doğal bir sınırdır. Yenilebilir bir orman bahçesinde amaç, ılıman bir iklimde muhtemelen en çeşitli habitat olan bir orman sınırında bulunan bitki çeşitliliğini taklit etmektir.
Basit bir orman bahçesi üç katman içerir. Bunlar ağaçlar, çalılar ve yer bitkileridir. Bazı ardışık olarak gelişmiş tropikal orman bahçeleri on üç katmana kadar çıkabilse de bir ılıman bir orman bahçesi çoğunlukla en fazla yedi katman halinde düzenlenir. Her katman farklıdır ancak bütünü destekler. Bunlar, türlerin konumlandırılması, barınma gereksinimleri, ışık, nem, iyi/kötü eşlikçiler, mineral gereksinimleri, tozlaşma, zararlılardan korunma gibi birçok değişkene bağlıdır.
Yedi katmanlı bir orman bahçesinde uzun ağaçlar, alçak boylu ağaçlar, çalılar, otlar, yer örtücüler, tırmanıcılar ve kök bitkileri bulunmaktadır. Bu katmanların özellikleri aşağıda verilmiştir.

Katman 1: Uzun Ağaçlar (Kanopi)
Ağaçların en yüksek katmanıdır. Bu üst katman (kanopi ya da gölgelik), 9 m veya daha uzun boylu ağaçları içerir. Alt katmanlara bol miktarda ışığın ulaşmasını sağlamak için aralarında boşluklar bulunan, tam boyutlu meyve, kabuklu yemiş veya diğer yararlı ağaçlardan oluşur. Seçilen türler bölgeye ve sahaya uygun olmalıdır. En iyi seçimler yerli ağaçlardır. Bu ağaçlardan hasat yapılabilmesi birkaç yıl alacaktır, ancak ne kadar erken ekilirse o kadar iyi olur. Geleneksel olarak katran ağacı ve sedir gibi kozalaklı türler orman bahçeleri için gölgelik ağaçlar olarak tercih edilir. Akçaağaç, çınar ve kayın gibi klasik gölge ağaçları olan yoğun, yayılan türler, geniş bir alana derin gölgeler düşürdüğü için orman bahçesinde iyi sonuç vermez. Çok işlevli meyve ve kabuklu yemiş ağaçları daha iyi seçimlerdir.
Meyve ve Kabuklu Yemiş Ağaçları
Bunlara elma, armut, ayva ve alıç ağaçları, Hint Bektaşi üzümü gibi standart anaçlar üzerindeki İtalyan erikleri ve kirazlar dahildir. İyi bir çeşit almaya dikkat edilirse kabuklu yemiş ağaçları çok verimli olabilir. Kestane ağaçları oldukça büyük olsalar da, özellikle açık, ışığa izin veren bir şekilde budanırlarsa iyi sonuç verirler. Çin kestaneleri iyi adaylardır. Ceviz ağaçları, özellikle de Japon cevizi gibi doğal olarak açık, yayılış gösteren çeşitleri mükemmeldir. Kabuklu yemiş veren fıstık çamları da göz ardı edilmemelidir.
Azot Sabitleyen Ağaçlar
Azot bağlayıcı ağaçlar toprak oluşumuna, toprağın verimliliğinin artmasına yardımcı olur ve çoğu böcekleri çeken çiçekler açar. Bunlar arasında yalancı akasya, meskit, kızılağaç ve düşük donlu iklimlerde akasya ve keçiboynuzu sayılabilir. Orman bahçesinin büyük bir kısmı 1. ve 2. peyzaj bölgelerinde yer aldığından, kereste ağaçları uygun değildir; yakın bölgelerdeki ağaçların kesilmesi çok yıkıcı olur. Ancak budama ve fırtına hasarı yakacak odun ve el sanatları için küçük odun üretir. Gölgelik ağaçlar, orman bahçesinin ana biçimlerini belirler, bu nedenle dikkatli seçilmelidir. Onlar olgun boyutlarına dikkat edilerek dikilmelidir, böylece diğer bitkileri desteklemek için aralarına yeterli ışık düşer.

Katman 2: Alçak Boylu Ağaçlar, Alt Kanopi
Gıda ormanlarının ikinci katmanına, gölgelik ağaçların arasına veya altına bodur veya daha kısa meyve ve kabuklu yemiş ağaçları dikilir. Alt katman, boyu 3-9 metreye ulaşan ağaçlar içerir. Burada, gölgelikte olduğu gibi aynı meyve ve sert kabuklu yemişlerin birçoğu vardır, ancak alçak büyümelerini sağlamak için bodur ve yarı bodur anaçlar üzerindedir. Ayrıca alçak boylu elma, armut, kiraz, şeftali, nektarin ve kayısı ağaçları, badem, muşmula ve dut gibi doğal olarak küçük ağaçlar dikebilir. Burada ayrıca Trabzon hurması (cennet hurması veya Japon hurması) ve papaya gibi gölgeye dayanıklı meyve ağaçları da vardır. Diğerleri ise tıbbi Okaliptüs türleri, cüce kestane ve yenilebilir yaprakları olan kayın ve ıhlamur gibi çalı formunda kalmaları için budanacak ağaçlar olabilir. Daha küçük bir orman bahçesinde bu küçük ağaçlar gölgelik görevi görebilir. Kolayca budanarak açık bir forma getirilebilirler ve bu sayede altlarındaki diğer türlere ışık ulaşabilir. Diğer az büyüyen ağaçlar arasında gilaburu ve üvez gibi çiçekli türler ile sarı salkım ağacı, gülibrişim ve dağ maunu gibi bazı azot sabitleyiciler yer alır. Hem büyük hem de küçük azot sabitleyici ağaçlar hızla büyür ve bol miktarda malç ve kompost üretmek için yoğun şekilde budanabilir.
Alt gölgelik katmanda küçük, bodur ağaçların yanı sıra büyük çalılar da bulunabilir. Deniz topalağı veya yalancı iğde gibi büyük çalılar azot bağlayıcıdır. Meyve veren kaya armudu ve kabuklu yemiş veren fındık gibi yerli bitkiler bu katmana yenilebilir güzellik katar.
Kısa ipucu: Meyve veren ağaç ve çalılar seçilirken, iyi bir üretim için çapraz tozlaşma için birden fazla bitkiye ihtiyaç duyup duymadıkları araştırılmalıdır. Bazı çeşitler kendi kendine tozlaşır.

Katman 3: Çalılıklar
Bu katman çiçek açan, meyve veren, yaban hayatını cezbeden ve diğer faydalı çalıları içerir. Çoğunlukla gölgeye, kısmi gölgeye oldukça dayanıklıdır. Çalılar, toprak yüzeyinden 1-3,5 m yüksekliğe kadar büyüyebilir, bodur yaban mersinlerinden neredeyse ağaç büyüklüğündeki fındıklara kadar her boyutta olabilir ve böylece birçok formdaki kenarlara, açıklıklara dahil edilebilirler. Gölgeye dayanıklı çeşitler ağaçların altında, güneşi seven türler ise aradaki güneşli alanlarda gizlenebilir. Bu katmanda yaban mersini, gül, böğürtlen, ahududu, kuş üzümü, Bektaşi üzümü, kırmızı frenk üzümü, kuş kirası (aronya), Çin kızılcık ağacı, Oregon üzümleri ya da sarı boya çalısı, Japon acı portakalları, kelebek çalısı, Sibirya bezelye çalısı gibi çalılar, meyve çalıları ve diğer odunsu bitkiler bulunur.
Kısa ipucu: Yaban hayatının da gıda ormanlarıyla ilgilendiği unutulmamalıdır. Bazı ağaçların ve çalıların ağ veya başka bariyerlerle korunması gerekebilir.

Katman 4: Otsu Bitkiler
Otlar ya da otsu bitkiler odunsu olmayan bitki örtüleridir. Yer seviyesinden 60 cm – 3 m yüksekliğe kadar uzayabilirler. Bunların birçoğu şifalı bitkilerdir ve aynı zamanda kendi kendine tohumlama (çimlenme) veya yayılma yoluyla yer örtüsü katmanına katkıda bulunur. Bu tabakada çok yıllık sebzeler, çiçekler ve bazı otlar bulunur. Ravent, kuzukulağı ve yaban turpu gibi çok yıllık sebzeler, kekik, nane, karakafes ve kekik otu (oregano) gibi çok yıllık bitkiler, dereotu veya hodan gibi kendi kendine çimlenen tek yıllık bitkiler örnekler arasındadır. Karakafes otu, besinleri alt topraktan yukarı çıkaran derin kazık köklere sahiptir. Yaprakları yılda birkaç kez kesilip doğrudan toprak üzerinde malç olarak kullanılabilir. Gündüz zambakları, hercai menekşeler, viyolalar, çan çiçekleri, melisa, ada çayı gibi yenilebilir kısımları olan çiçekli çok yıllık bitkiler de renk için bu katmana ekilebilir.
Küçük bir ipucu: Yemek için bitki toplanırken, her zaman bitki ve yenilebilir kısımları doğru tanımlanmalıdır. Şüpheye düşülürse bir ısırık bile alınmamalıdır.

Katman 5: Yer Örtücüler
Yer örtücü tabaka toprak yüzeyine yakındır. Kenarlara ve çalılar ile otlar arasındaki boşluklara yerleşen alçak, 60 cm kadar boylanabilen, yere yakın büyüyen, kümelenen, tırmanabilen ve bazen de sarılıcı olan, çoğunlukla zemin için canlı bir malç oluşturacak sürünen otsu bitkileridir. Bazıları çok yıllık otsu bitkiler olabilir. Örnek türler arasında çilek, Latin çiçeği, yonca, yabani kekik, yabani sarımsak, mayasıl otları, alev çiçeği ve mine çiçeği gibi pek çok yer örtücü çeşit yer alır. Yabani otların önlenmesinde kritik bir rol oynarlar, yer örtücüler olmadığı takdirde istilacı türler zemini işgal etmeye fırsat bulur.
Bazı bitkiler orman bahçesinde çift amaca hizmet eder. Yabani zencefil bunlardan biridir. Bu bitkinin yeraltındaki sapları toplanıp yemeklerde kullanılabilir. Üst kısımları toprağı kaplar ve çekici, koyu yeşil yapraklarla toprağı erozyona karşı korur. Beyaz yonca ya da ak üçgül gibi yer örtücüler azot bağlayıcıdır.
Bazı durumlarda, tek tip bir zemin örtüsü kaçınılmazdır çünkü bir tür o kadar baskındır ki alandaki diğer türlerin yerini alır ya da zorlu bir habitat için yalnızca tek bir bitki türü uygundur. Ancak bu gibi durumların dışında, yer örtücülerin dikiminde çeşitlilik de arzu edilir. Çoğu yerde, iki ya da daha fazla yer örtücünün türlerine göre gruplar halinde ekilmesi ya da bir araya getirilmesi bahçenin genel çeşitliliğine katkıda bulunur.

Katman 6: Tırmanıcılar
Tırmanıcı ve sarılıcı katman tüm dikey alan seviyelerini işgal edebilir. Bunlar genellikle bahçeye geç eklenen bitkilerdir, çünkü tırmanmak için sağlam ağaçlara ihtiyaç duyarlar. Örneğin üzümler ve morsalkımlar, eğer yeterince güçlü bir destekleri varsa bir ağacın boyu kadar yükseğe tırmanabilirler. Çok yıllık tatlı bezelye (ıtırşahi) gibi diğer sarılıcıların boyları yaklaşık 300 santimetredir. Yakınlarda tırmanacak bir şey yoksa tüm sarılıcılar zeminde kalır.
Bu katmanda kivi, üzüm, şerbetçiotu, çarkıfelek gibi gıda bitkileri, hanımeli ve trompet (boru) çiçeği gibi yaban hayatı için olan türler bulunur. Katmana ak asma (yaban asması), gündüzsefası ve duvar sarmaşığı (Frenk sarmaşığı) gibi süs sarmaşıkları da eklenebilir. Ayrıca bu katmana kabak, salatalık, fasulye, bezelye ve kavun gibi tırmanan tek yıllık bitkiler de dahil olabilir. Bu bitkiler ağaçlara, çalılara, çardaklara, çitlere veya diğer donanımlara tırmanmaları için düzenlenebilir. Bazı çok yıllık sarmaşıklar istilacı veya boğucu olabilir; bu nedenle az miktarda ve dikkatli kullanılmalıdır.
Kısa ipucu: Ekilmek için seçilen tırmanıcıların bölgeye çok uygun olduğundan ve istilacı türler olarak herhangi bir tehdit oluşturmadığından emin olmak gerekir.

Katman 7: Kök Bitkileri ve Rizosfer
Bu tabaka hem yukarı hem aşağı doğru gider. Rizosfer, bir bitkinin köklerini çevreleyen ve canlı kök aktivitesiyle değişen toprak tabakasıdır. Kök katmanı, toprak yüzeyinin altındaki dikey alanda yetişen, yenilebilir kısımları olan bitkileri (kök ve gövde bitkileri) içerir. Kök katmanı için bitkilerin çoğu sarımsak ve soğan gibi sığ köklü ya da patates ve yer elması gibi kazması kolay türler olmalıdır. Havuç gibi derin köklü çeşitler iyi sonuç vermez çünkü kazma işlemi diğer bitkileri rahatsız edecektir. Açık noktalara birkaç Asya turpu tohumu serpilebilir çünkü uzun kökleri genellikle kazmak yerine güçlü bir çekilerek çıkarılabilir, eğer hasat edilmezse, çiçekleri faydalı böcekleri çeker ve yağlı kökler çürürken humus ekler. Baklagillerden olan yer fıstığının ise besin olarak kullanılan kısmı toprak altında oluşan tohumlarıdır. Yararlı köklere sahip bazı uzun ömürlü bitkiler arasında meyan kökü ve kökleri iyi bir boya ve tıbbi ürünler sağlayan berberis veya kadıntuzluğu bulunur.
Not: Bazı permakültürcüler orman bahçelerine mantarlardan oluşan sekizinci bir katman da ekler. Mantar katmanı istiridye ve shiitake gibi yenilebilir mantarları içerir. Sipariş edilerek tedarikçilerinden satın alınan mantar miselleri (sporlar) kullanılarak kütükler üzerinde birkaç farklı çeşit yetiştirilebilir.

Save

Kaç Katman İçermeli?

Bir orman bahçesinin kaç katman olacağı alanın büyüklüğüne bağlıdır. Mümkün oldukça fazla katman dahil edilmesi hedeflenmelidir. Alan küçük bir arsa ile sınırlıysa, yenilebilir orman sadece çalı, otsu ve yer örtücü katmanlardan oluşabilir, üst veya alt ağaç katmanları bulunmayabilir. Bazı durumlarda, koşullar izin verdiği ölçüde katmanlar daha sonra eklenebilir. Örneğin, başlangıçta sarılıcılar için kafes ya da destek görevi görecek kadar uzun ağaçlar ya da mantar yetiştirmek için gölgeli alanlar olmayabilir. Üst ağaç katmanları olgunlaşana kadar beklenmeli ve ardından sarılıcılar ve mantarlar eklenmelidir. Mümkün olduğu kadar çok dikey katman kullanmanın yanı sıra, bahçenin kuzey tarafına en uzun ağaçlar dikilerek güneş radyasyonunun emilimi en üst düzeye çıkarılabilir. Bu, diğer bahçe bitkileri üzerinde oluşturdukları gölge miktarını en aza indirecektir. Bahçedeki en güneşli noktalar en çok güneşe ihtiyaç duyan bitkiler için ayrılmalı, gölgeyi tolere edebilenler daha gölgeli noktalara yerleştirilmeli ve rüzgarı yavaşlatmak veya yönlendirmek, böylece ısıyı korumak için rüzgar kesiciler kullanılmalıdır.

Güneşten Maksimum Faydalanma

Bir orman bahçesine bol miktarda ışığın ulaşmasını sağlamak için bitkilerin etrafında ve arasında geniş, kıvrımlı erişim yolları tasarlanabilir. Ayrıca ışığın nüfuz etmesi için alan açmak üzere yuvarlak kenarlı veranda alanları da eklenebilir. Bir bitkiye daha fazla ışık girmesi için alan açmak, güneş emilimini en üst düzeye çıkarmaya katkıda bulunur. Bu genel olarak bahçeler için önemlidir çünkü güneş ışığı fotosentez için enerji kaynağıdır. Fotosentez, bitki dokularının ve aynı zamanda mikrobiyomun (mantarlar, bakteriler ve toprakta bulunan ve hepsi toprağın sağlıklı ve işlevsel kalmasına katkıda bulunan çok çeşitli diğer organizmalardan oluşan topluluk) büyümesini sağlar. Güneşin sıcaklığı özellikle meyvelerin olgunlaşması için önemlidir, bu nedenle orman bahçesinin tüm katmanlarına ne kadar çok ışık girerse, meyveler o kadar eşit ve başarılı bir şekilde olgunlaşır. Mevcut güneş ışığının tamamından faydalanmak için bahçe ya da arsa izin verdiği ölçüde dikey alandan yararlanacak şekilde tasarlanmalıdır.

Bitki Sağlığı ve Dayanıklılığının Sağlanması

Doğada çok az monokültür vardır. Doğal peyzajların çoğunda çok çeşitli bitkiler bulunur ve bu çeşitlilik birçok fayda sağlar. Örneğin, uğur böceği ve yusufçuk gibi faydalı böcekler ile kuşlar ve kurbağalar gibi hayvanların yuva yapabilecekleri ve besin bulabilecekleri nişler yaratır. Olumsuz hava koşulları karşısında biyolojik çeşitlilik, bazı türlerin bu zorlu koşullar altında hayatta kalmasını ve hatta gelişmesini sağlar. Benzer şekilde, küresel ısınma nedeniyle iklim değişmeye devam ettikçe, çeşitlilik gösteren bir bitki örtüsü büyük olasılıkla değişikliklere etkili bir şekilde uyum sağlayabilecek bazı türleri içerecektir.
Çeşitlilik içeren bir dikim, zararlıların veya hastalıkların hedeflerini bulmasını da zorlaştırır. Sadece elma ağaçlarının dikili olduğu bir meyve bahçesi gibi bir monokültür, böceklere en sevdikleri yiyeceklerden oluşan görkemli bir büfenin tadını çıkarmaları ya da hastalık organizmalarına sınırsızca yayılmaları için açık bir davetiye gibidir. Bunun aksine, çeşitli diğer ağaçların yanı sıra çalılar, çiçekler ve yer örtücülerle çevrili yalnız bir elma ağacı, elma zararlıları için birçok engel ve dikkat dağıtıcı unsur sunarak genç elma meyvelerini bulmalarını ve üzerine yumurta bırakmalarını zorlaştırır. Hastalıklar daha yavaş yayılabilir ve daha az yıkıcı olabilir. Özetle, peyzaj çeşitliliği sağlık ve dayanıklılığı garanti eder.

Monokültürlerden Yararlanma

Geleneksel çitlerin veya rüzgar kırıcı perdelerin çoğu, gül çitleri veya sedir rüzgar perdeleri gibi monokültürlerdir. Zemin örtüsü dikimleri de örneğin büyük bir Japon süpürgesi veya Cezayir menekşesi gibi tek tür olma eğilimindedir. Yine de bir çit ya da rüzgar siperi tasarlanırken, mümkün olduğunca çeşitli olması sağlanmalıdır. Uzun yıllar boyunca, bir çitin yoğun yeşilliklerinde yuva yapan kuşlar, çok çeşitli bitkilerin canlı tohumlarını dışkılarıyla etrafa bırakır. Bu tohumlardan bazıları filizlenir. Bu, doğanın en iyi ekim yöntemlerinden biridir ve zaman içinde çitin çeşitliliğini etkili bir şekilde artırır. Çitler ve rüzgar kesiciler çeşitli ağaçlar, çalılar, böğürtlenler ve zemin örtücüler içerecek şekilde tasarlanabilir.

Çeşitliliğin Maksimuma Çıkarılması

Bahçedeki çeşitliliği en üst düzeye çıkarma stratejisi, türleri değiştirmek, karışık çitler ve yer örtücüler dikmek ve sınır etkisini en üst düzeye çıkaracak şekilde tasarlamak da dahil olmak üzere çeşitli şekillerde uygulanabilir. Bahçede türler arasında geçiş yapılmalıdır. Mümkün olduğunca, belirli bir türden iki bitkiyi yan yana yerleştirmekten kaçınılmalıdır. Örneğin, meyve ağaçlarının bulunduğu bir bahçe yatağına bir elma, bir kiraz, bir dut, bir şeftali ve bir Trabzon hurması dikilebilir; bunların etrafı başka türden bitkilerle çevrelenebilir. Bu kuralın istisnaları vardır. Kendin topla tarzı hasadı kolaylaştırmak için bal yemişi gibi meyve çalıları bir grup halinde dikilebilir.

Orman Bahçeciliğine Nasıl başlanabilir?

Bir orman bahçesi, dikkatlice plan yapmayı ve gözlemleyip merak etmeyi sevenler içindir. Bir orman bahçesini, ağaçlar ve çalılar bir miktar gölge yapsa da çok çeşitli bitkilerin yetişebilmesi için bol miktarda ışığın yere ulaştığı bölgelere izin verecek şekilde planlamak mümkündür. Bir orman bahçesi oluşturmak için çok dikkatli planlanma yapılmalıdır çünkü başarı gerçekten bu başlangıç aşamalarına bağlıdır. Arazi yakından incelenmelidir, böylece toprak yapısı, pH’ı, rüzgarlı noktaları ve donma bölgeleri bilinir. Bütün bir yıl boyunca arazi gözlemlenmelidir. Herhangi bir ağaç veya çalı sökülmeden önce bunların bahçeye dahil edilip edilemeyeceği dikkatlice düşünülmelidir. Plan ölçekli olarak kağıda veya ip kullanarak doğrudan yere çizilerek her şeyin uygun olduğundan emin olunmalıdır. Saha iyice hazırlanmalıdır. Yabani otlar kazılmalı veya yere bir malç tabakası (karton veya siyah plastik) serilerek öldürülmelidir. Bu genellikle yaklaşık bir yıl sürer, ancak ilk yıl, daha sonra kolayca geri alınamayacak veya taşınamayacak hiçbir şey yapılmamalıdır. Toprak yapısı zayıfsa ekimden önce organik bir toprak ıslah edici eklemek faydalı olabilir.
Bitkiler iyi etkileşim kuracakları şekilde seçilmelidir, örneğin, meyve çalılarının altında uçan sinek çekiciler, gölge sevenler, daha zorlu bitkilerin yanında azot bağlayıcılar olmalıdır. Bir, iki, beş, on, yirmi yıl sonraki bahçe hayal edilmelidir. Kişi neleri yemeyi seviyorsa gerekli miktarlarda ekmelidir. Dikimden önce, özellikle de alışılmadık bitkilerden bazıları tadılmalıdır. Özellikle meyve seçerken hastalıklara karşı dayanıklı olanlar seçilmelidir. Meyve ağaçlarının bir tozlayıcıya ihtiyacı olup olmadığı öğrenilmeli ve yakınlarda olduğundan emin olunmalıdır. Tüm yıl için plan yapılmalıdır. Her zaman bol miktarda hasat yapılabileceğinden emin olunmalıdır.
Başlangıçta dikkatlice tasarlanıp kurulduktan sonra orman bahçelerinin ihtiyaç duyduğu ilgi azdır. Dikimden sonra nadiren kazma gerektirecektir. Bir sebze tarlasında yapıldığı gibi sürekli ekim, dikim, çapalama, yabani ot temizleme veya sulama gerektirmez. Bu nedenle, zamanı kısıtlı olan veya ağır fiziksel çalışma yapmak istemeyenler için idealdir. Yapısal kısımlar, ağaç kabuğu parçalarını içeren patika yollardan ve üzerinde oturulacak kütüklerden, düzgünce döşenmiş tuğla yollara ve oturulacak banklara kadar her şey olabilir. Ağaç evler ve sığınaklar gibi oyun araçlarından ve göletler, barbeküler gibi özelliklerden de yararlanılabilir. Aslında bu tamamen kişinin zevkine bağlıdır. Bir orman bahçesi, keşif veya dinlenme için uygun, eğlenceli bir bahçe olmalı, bahçenin tadı çıkarılmalıdır.

Kaçınılması Gereken Klasik Hatalar

Bir orman bahçesinin yönetebileceğinden daha büyük hale getirilmesi bir hatadır. Teknikler hakkında daha fazla şey öğrendikçe her zaman genişletilebilir. Bir bitki sadece birisi verdiği için dikilmemelidir. Tadı beğenilmeyen, meyve vermeyecek bir şeye yer verilmemelidir. Ağaçlar veya çalılar birbirine çok yakın dikilmemelidir. Bunların 3 ya da 4 yıl sonra değil, 10 ya da 20 yıl sonra ne kadar büyük olacakları düşünülmelidir. Dikimden önce çok yıllık yabani ot köklerinin küçük bir kısmı toprakta bırakılmamalıdır. Bir çalının altında bir parça ayrık otu veya gündüzsefası (çit sarmaşığı) bırakılırsa, asla oradan çıkarılamazlar.

Save

Nasıl Bakım Yapılır?

Orman bahçelerinin fazla bakıma ihtiyacı yoktur. Yeni dikildiğinde, yer örtücüleri tutunana kadar çok fazla boşluk olacaktır. Bu boşluklar tek yıllık bitkilerle doldurulmalı, yeşil gübre ekilmeli veya bir kat biçilmiş çim kırpıntısı veya karakafes yaprağıyla kaplı kartonla malçlanmalıdır. Çok yıllık yabani otların yerleşmesine izin vermemek hayati önem taşır, bu nedenle istila edenlere dikkat edilmeli ve hemen çıkarılmalıdır. Tek yıllık yabani otlar konusunda rahat olunabilir; tadı oldukça güzel olduğundan kuş otu ve acı tere yemeye uygundur. Yine de çok daha fazlası istenmiyorsa tohum vermelerine izin verilmemelidir. Erken ilkbaharda ev yapımı komposttan oluşan bir malçla gübrelenmelidir. Karakafes yaprakları kesilebilir ve yıl boyunca bunlarla malç yapılabilir. Budama, meyve mahsullerinin büyüklüğünü kontrol eder, ancak bu gerekli değildir. Bazı meyvelerin budanmadan bırakılması ve bitkiler ne verirse onun kabul edilmesi tercih edilebilir. Bitkilerin sağlığını kontrol etmek, örneğin gerekirse küflü, çürük, hastalıklı dalları kesmek daha önemlidir. Hasat istendiği ya da uygun olduğu zaman, istenildiği şekilde yapılabilir. Yeşillikler her gün toplanabilir. Meyveler bollaştığında istenildiği gibi saklanabilir veya işlenebilir.
Not: Malçlama, toprak yüzeyinin ışık geçirmemesi (ot büyümemesi için), nemini koruması, toprağın veriminin artırılması, sıcaklığının düzenlenmesi veya estetik bir görünüm kazandırılması için bazı malzemelerle örtülmesidir.

Özet
Çok katlı polikültürler olan gıda ormanları veya yenilebilir orman bahçeleri, ağaçları, çalıları, şifalı otları, çiçekleri ve sebzeleri verimli bir peyzajda birleştiren, doğal güzelliği ve biyolojik çeşitliliği teşvik ederken, yaban hayatı için habitat ve insanlar için yiyecek sağlayan yaşam dolu yerlerdir. Ayrıca yakıt, lif, ilaç, inşaat malzemeleri ve diğerleri dahil olmak üzere çok çeşitli ürünler de verir. Orman bahçeciliğinde, karşılıklı yarar sağlayan ilişkiler kurmak için bitkiler doğal bir ormanlık alanda olduğu gibi birbirlerine fayda sağlayacak şekilde dikilir. Örneğin, gölgeyi seven bir bitki, daha serin toprakta gelişen bir meyve ağacının altında büyür. Bir tırmanıcı destek için ağaç gövdesini kullanır. Yer örtücü bitkiler topraktan nem kaybını önler ve yabani otların tutunmasını engeller. Azot sabitleyici bitkiler havadaki azotu alıp diğer bitkilerin kullanması için toprakta kullanılabilir hale getirerek verimliliği artırır. Birbirinin üstünde ve altında büyüyen bitkilerle sahip olunabilecek en üç boyutlu bahçedir. Alçakta yetişen bitkilerden, gölge sevenler orman bahçeciliğine çok uygundur, ancak güneş sevenler gölgelikteki aralıkların olduğu yerlerde yetiştirilebilir. Tüm bu bitkiler birbirine bu kadar yakın büyüdüğü ve kaynakları paylaştığı için bazı ürünler kendi özel alanlarında yetiştirildiklerinden daha az verimli olabilir. Ancak, farklı bitkiler birbirinin altında ve üstünde yetiştiği için, üretim aynı büyüklükteki geleneksel bir bahçedekinden daha fazla olabilir. Bitki sağlığına yaklaşım sağlam organik prensiplere dayanır. Hastalıklara karşı dirençli olan bitkiler seçilir ve zararlıların onları kolayca bulamayacağı şekilde ekilir.
Orman bahçelerinin tek kişiye ait bir proje olması gerekmez. Modern bir orman bahçesi elde etmenin bir yolu da komşularla, mahalle veya toplulukla birlikte çalışmaktır. Doğal sistemlerde olduğu gibi, insanlar bazen farklı amaçlarla çalışabilirler, bu nedenle grupların parçalanmasını, insanları kaybetmesini önlemek için farklı ihtiyaç ve bakış açılarını entegre etmeye (birleştirmeye, bütünleştirmeye) dikkat etmek gerekir.
Son olarak, orman bahçesinin gelişebilmesi, roller ve kişilikler açısından insanların çeşitliliğine bağlıdır. Pratik, sosyal ve proje yönetimi becerilerinin tümü hayati öneme sahiptir ve nadiren tek bir kişide bulunur. Farklı becerilere duyulan ihtiyacın farkına varılarak insanların farklı katkılarının değeri görülebilir.

Kaynakça:

https://www.agroforestry.co.uk/about-agroforestry/forest-gardening/
https://www.stateforesters.org/2022/03/30/whats-a-forest-garden-anyway-heres-how-to-create-one-in-your-backyard/
https://www.chelseagreen.com/2024/designing-a-forest-garden-the-seven-story-garden/
https://spiralseed.co.uk/making-forest-garden/
https://www.yesilormanokulu.com/2018/10/gda-orman-destekli-bostan-olusturmak.html
http://www.cevrebilinci.com/yenilebilir-orman-bahcesi-gida-ormani-nedir-nasil-olusturulur/

Yazar: Müşerref ÖZDAŞ